Cümle Çeşitleri
Cümleler; yükleminin türüne ve yerine, anlamlarına, oluşturulma biçimlerine göre
çeşitlere ayrılır:
A. Yüklemine Göre Cümleler
B. Öge Dizilişine Göre Cümleler
C. Anlamına Göre Cümleler
Ç. Yapısına Göre Cümleler

A. Yüklemine Göre Cümleler

1. Fiil Cümlesi
Yüklemi basit ya da birleşik çekimli fiil olan cümlelerdir.
Kızcağız, seni çıldırasıya seviyor.
Bu cümle yüklem “sev-” fiili olduğundan, fiil cümlesidir.

2. İsim Cümlesi
Yüklemi isim soylu kelime ya da kelime grubu olan cümlelerdir. Yüklemi fiil olmayan
bütün cümleler isim cümlesidir.
Allah için güzel insandır.
Bu cümle yüklem isim soylu “insan” kelimesi olduğundan, isim cümlesidir.



B. Öge Dizilişine Göre Cümleler

1. Kurallı (Düz) Cümle
Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir.
— Sana dün de söyledim.
Bu cümle yüklem (söyledim) en sonda bulunduğundan, kurallı cümledir.

2. Devrik (Kuralsız) Cümle
Yüklemi cümlenin başında veya ortasında bulunan cümledir.
Annesinin belki fikrinden korktu Ali Bey.
Bu cümle yüklem (korktu) ortada bulunduğundan devrik cümledir.

3. Eksiltili Cümle
Yüklemi yazılmayıp yüklemini okuyucunun, zihninde tamamlaması beklenen cümledir. Eksiltili cümlelerin sonuna üç nokta konur.
Önümüzde göz alabildiğine dağlar…
Yüklemi yazılmayan bu cümlenin sonuna “sıralanmış” gibi bir kelimeyi yüklem olarak getirebildiğimiz için bu cümle, eksiltili bir cümledir.

C. Anlamına Göre Cümleler

1. Olumlu Cümle
Cümlede yüklem durumundaki fiilin gerçekleştiğini veya yüklem durumundaki varlık ya da kavramın var olduğunu, bulunduğunu bildiren cümlelerdir.
Arar, başkasını bulurum.
Bu cümlede “aramak ve bulmak” fiillerinin gerçekleşmesi söz konusu olduğu için,
cümle anlamca olumludur.



2. Olumsuz Cümle
Cümlede yüklem durumundaki eylemin gerçekleşmediğini veya yüklem durumundaki varlık ya da kavramın var olmadığını, bulunmadığını bildiren cümlelerdir.
Fiil cümlesinde olumsuzluk -ma / -me (geniş zamanda – maz, -mez) ekiyle sağlanır.
İsim cümlesinde olumsuzluk “değil / yok” kelimeleriyle ya da “-sız, -siz” ekiyle sağlanır.
Sözlerinin ne tesir yaptığını anlamak istemiyordu.
Orası bu mevsimde soğuk değildir.
Bu cümlelerde “istemek ” fiilinin gerçekleşmemesi, “soğuk” kavramının söz konusu
olmamasından dolayı cümleler anlamca olumsuzdur.

a. Anlamca Olumsuz Yapıca Olumlu Cümle
Bazı cümleler, olumsuzluk ifade eden ek ya da kelime almadığı hâlde olumsuz anlam
taşıyabilir. Böyle cümlelere yapıca olumlu, anlamca olumsuz cümle denir.
Sizden ayrı yaşamaya dayanacak gücüm mü var? (gücüm yok)
Bu cümlede yüklem (var), olumsuzluk ifade eden ek ya da kelime almadığı için anlamca olumludur. Ancak, soru biçiminde düzenlenmiş cümlede amaç soru sormak değil,
yüklemde söylenenin (var) tersini (yok) kastetmektir. Dolayısıyla bu cümle yapıca olumlu, anlamca olumsuzdur.

b. Anlamca Olumlu Yapıca Olumsuz Cümle
Bazı cümleler, olumsuzluk ifade eden ek ya da kelime aldığı hâlde olumlu anlam taşıyabilir. Böyle cümlelere yapıca olumsuz, anlamca olumlu cümle denir.
Aslında ders çalışmıyor değil. (çalışıyor)
Bu cümlede yüklem (çalışmıyor değil), olumsuzluk eki (-ma) ve olumsuzluk bildiren
kelime (değil) aldığı için yapıca olumsuzdur. Ancak, bu cümlede amaç, yüklemde söylenenin (çalışmıyor değil) tersini (çalışıyor) kastetmektir. Dolayısıyla bu cümle anlamca
olumlu, yapıca olumsuzdur.



3. Soru Cümlesi
İçinde soru eki ya da soru kelimelerinden biri bulunan ve soru anlamı taşıyan cümlelerdir.
Neden sen de bizimle sinemaya gelmiyorsun?
Sınavın nasıl geçti?

4. Şart Cümlesi
Yargının gerçekleşmesinin bir koşula bağlandığı cümlelerdir.
Çalışırsan başarırsın.

5. İstek Cümlesi
İstek anlamı taşıyan cümlelerdir.
Yarın sergiye gidelim..

6. Emir Cümlesi
Emir anlamı taşıyan cümlelerdir.
Çevrenizi temiz tutun.

7. Ünlem Cümlesi
İçinde ünlem ya da ünlem değeri taşıyan kelimeler bulunan cümlelere ünlem cümlesi
denir.
Aman, bu ne güzellik böyle!

Ç. Yapısına Göre Cümleler
Cümlelerde; yargı (yüklem) sayısına ya da yan cümlecik olup olmamasına bakılır.
Cümleler yapısı yönüyle dörde ayrılır.
1. Basit Cümle
2. Birleşik Cümle
3. Sıralı Cümle
4. Bağlı Cümle

1. Basit Cümle
Tek yüklemi bulunan tek yargı bildiren cümlelerdir.
“Türkün Ateşle İmtihanı, Mor Salkımlı Ev” eserleri Halide Edip Adıvar’a aittir.

2. Birleşik Cümle
Yargı bildiren yüklemin dışında yan cümleciği de bulunan cümledir.
Yan cümlecik: Cümlede kendi içinde cümle özelliği gösteren ve daha çok, fiilimsiyle
kurulan kelimeye ya da kelime grubuna yan cümlecik; geri kalan bölüme ise temel cümlecik denir. Yan cümlecik, genellikle temel cümleciğin bir ögesi olur.
Arkadaşım, yarın bu okula yazılacağını söyledi.
Bu cümlede, nesneyi bulmak için yükleme sorduğumuz “neyi” sorusuna cevap olan
“yarın bu okula yazılacağını” kelime grubu, içinde eylemsi bulunduğu için yan cümleciktir.
Aşağıdaki cümlelerde koyu olarak yazılan yan cümleciklerin oluşturduğu ögeler ayraç içinde belirtilmiştir.
Onu gördükçe umutlanıyor. (yan cümlecik zarf görevinde)



Birleşik cümleler dörde ayrılır.
a. Girişik Birleşik Cümle

b. Şartlı Birleşik Cümle
c. Ki’li Birleşik Cümle (İlgi Cümlesi)
ç. İç İçe Birleşik Cümle

a. Girişik Birleşik Cümle
Yan cümleciği fiilimsi ile kurulan birleşik cümledir.
Okuduğun romanların özetlerini bir deftere yaz. (yan cümlecik nesne görevinde)

b. Şartlı Birleşik Cümle
Yan cümleciği dilek-şart (-sa, -se) kipiyle kurulan birleşik cümledir. Dilek-şart kipinin oluşturduğu bölüm yan cümleciktir.
Problemi bu yoldan çözersen daha çok zaman kazanırsın.

c. Ki’li Birleşik Cümle (İlgi Cümlesi)
Yan cümleciği temel cümleciğe “ki” bağlacıyla bağlanan birleşik cümledir.
Anladım ki senden uzak olmuyor.

ç. İç İçe Birleşik Cümle
Yan cümleciği başka bir cümle tarafından oluşturulan birleşik cümledir. Bu cümlelerde yan cümlecik genellikle nesne görevindedir.
Kapıdaki tabelada, rahatsız etmeyin, yazıyor. Yan cümlecik (Nesne)

3. Sıralı Cümle
Birden fazla yargının (yüklemin) birbirine virgül (,) ya da noktalı virgül (;) ile bağlanmasıyla oluşan cümledir.
Yazın Marmaris’e gider, orada dinlenirdik .
birinci cimle ikinci cümle
Bu cümlede, iki yüklem (gider, dinlenirdik), yani iki ayrı cümle vardır. Birinci cümle,
ikinci cümleye virgülle bağlanarak sıralı cümle oluşturulmuştur.

a. Bağımlı Sıralı Cümle
Öge ortaklığı olan sıralı cümledir.
Yaşlı adam buraya kadar geldi, sizi sordu. (özne ortak)
Seni aramış ama bulamamış. (özne ve nesne ortak)

b. Bağımsız Sıralı Cümle
Öge ortaklığı olmayan sıralı cümledir.
Yağmur durmuştu / yollar çamurdan görünmüyordu
birinci cümle ikinci cümle



Bu cümlenin yüklemlerine (durmuştu, görünmüyordu) ögeleri bulmak için gerekli
sorular sorulduğunda cümlelerde öge ortaklığı olmadığı görülür.

4. Bağlı Cümle
Birden fazla cümlenin birbirine bağlaçla bağlandığı cümledir. Sıralı cümledeki virgül
ya da noktalı virgül yerine, bağlaç getirilmesiyle elde edilir.
Sinemanın kapısı açıldı ve izleyiciler dışarı çıktı.
birinci cümle ikinci cümle
Sabah erken kalktı ama yine de otobüse yetişemedi.
Sporcularımız iyi mücadele etti ancak yenilmekten kurtulamadı.
Bu iki kalın kitabı okuduk da sınava girdik.
Kardeşim bugün ne aradı ne sordu.




Yorum Gönder


Benzer Yazılar


İstiare (Eğretileme): Benzetmenin asıl unsurları olan benzeyen ya da […]

ciz

Efsane; kişi, yer ve olayları konu alan, ,inandırıcılık özelliğine […]

ciz

Tenasüp (Uygunluk): Anlamca birbiriyle ilgili kelimelerin bir arada kullanılması […]

ciz

Cumhuriyet Dönemi’nde Roman (1950-1980) 1950-1980 arasında roman türü farklı […]

ciz