Fiilde Çatı
Fiillerin nesnelerine ve öznelerine göre aldıkları biçime “çatı” denir. Çatı, fiil kök ya
da gövdelerine getirilen çatı ekleriyle oluşur.
Uyarı: Çatı konusu yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerle ilgili bir konudur. Bu yüzden
çatı sadece fiil cümlelerinde aranır, isim cümlelerinde çatı aranmaz.
• Çağdaş her öz, çağdaş biçimleri gerektirir. (Fiil cümlesi- Aranır)
• Öykülerimde ilgi alanım büyük kenttir. (İsim cümlesi – Aranmaz)
Çatı, eylem kök ya da gövdelerine, çatı ekleri adını verdiğimiz, -n-, -l- (edilgen), -n-,
-l-, (dönüşlü) , -ş- (işteş), -t-, -r-, -dır- (ettirgen) eklerinin getirilmesiyle oluşur. Ancak
eylemin, hangi çatı ekini alacağı, özne ve nesne durumlarına göre değişir. Çatı; yüklemin nesne ve özneyle ilgisi olduğundan, sorularda karşımıza çoğu kez, nesne-yüklem ve
özne-yüklem ilişkisi olarak çıkar. Fiiller, çatı bakımından ikiye ayrılır: nesnelerine göre
fiiller, öznelerine göre fiiller.

1- Nesnelerine Göre Fiil Çatıları
Fiiller nesne alıp almadıklarına göre fiildeki bir işin başka bir varlığı etkileyip etkilememesine göre de gruplandırılabilir. Nesnelerine göre fiiller asıl olarak geçişli ve geçişsiz
olmak üzere ikiye ayrılır. Fiillerin geçişsizlik durumunun ortadan kalkmasına ve geçişliliğinin arttırılmasına göre ettirgen ve oldurgan fiiller ortaya çıkar. Fiiller nesne alıp almamalarına göre değişik şekillerde adlandırılır. Bunlar, dört gruba ayrılır: geçişli , geçişsiz,
ettirgen, oldurgan.
Geçişli filler, nesne alabilen fiillerdir. Öznenin yaptığı işi, başka varlıklar üzerine geçirebilen, nesne alan fiiller, geçişlidir. Geçişli fiiller, “Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?” sorunlarına yanıt veren fiillerdir.
Fiille belirtilen hareketin bir nesneyi etkilemesi, onda etki sağlaması, fiilin geçişli sayılmasında bir ölçü olur. Örneğin, “kırmış” çekimli fiilinin etkili olduğu bir nesne, bir
varlık ya da kişi söz konusudur: “Bardağı kırmış.” cümlesinde olduğu gibi nesneyle kullanılan eylemler geçişli eylemlerdir. Geçişli eylemlerin aldıkları nesneler, hem belirtili hem
de belirtisiz olabilir: “Ahmet bardağı kırdı.” ya da “Ahmet bardak kırdı.” gibi.



• Genellikle deneme türünde eserler yazar. (Ne yazar?)
Belirtisiz nesne
• Mağazadan beğendiği tabloyu aldı. (Ne aldı?)
Belirtili nesne
• Ali’yi çok iyi tanırım. (Kimi tanırım?)
Belirtili Nesne
Uyarı: Bir fiilin geçişli olması için cümlede bir nesnenin bulunması gerekmez. Bu
durumlarda da cümlede nesne olmasa bile o eylem geçişlilik özelliği gösterir:
• Bizim evin önünde gördüm. (Kimi gördüm? Onu…)
Uyarı: Bazı fiillerin geçişli olup olmadıkları ancak kullanıldıkları cümlede ortaya çıkar:
• Köylüler tarlaları sürdü. (geçişli)
• Görüşme iki saat sürdü. (geçişsiz)
• Babam atları, arabaya koştu. (geçişli)
• Ahmet, eve doğru koştu. (geçişsiz)

Geçişsiz fiiller, “Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?” sorunlarına sorularına cevap vermeyen,
nesne alamayan fiillerdir.
• Herkes ona gülüyordu. (Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi? Nesne almaz.)
• Kimse arabadan inmesin. (Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi? Nesne almaz.)

Oldurgan fiiller, geçişsiz bir fiilin “-t-, -r-, -dır-” eklerinden biriyle geçişli hâle getirilmesiyle oluşan fiillerdir. Bir fiilin oldurgan olabilmesi için söz konusu fiilin kökü ya da
gövdesi mutlaka geçişsiz olmalıdır.
• Berk az önce uyudu. (geçişsiz)
• Berk’i az önce uyuttu. (oldurgan)
• Çocuk yatacak. (geçişsiz)
• Çocuğu yatıracak. (oldurgan)



Ettirgen fiiller, geçişli bir fiilin “-t-, -r-, -dır-” eklerinden birinin eklenmesiyle geçişlilik derecesi arttırılmış olan fiillerdir. Bir fiilin ettirgen olabilmesi için söz konusu fiilin
kök ya da gövdesinin mutlaka geçişli olması gerekir.
• Bahçedeki çiçekleri suladı/ Bahçedeki çiçekleri sulattı.
• Bahçeye bir kuyu kazdı. / Bahçeye bir kuyu kazdırdı.
Uyarı: Ettirgen ve oldurgan fiilleri birbirinden ayırırken aldıkları “-r, -t, -dır” ekleri
çıkarılır ve geride kalan kısmın geçişli olup olmadığına bakılır.
Uyarı: Geçişli bir fiile birden çok ettirgenlik eki getirildiğinde, geçişlilik derecesi artar.
Bunlara, katmerli ettirgen fiil denir: Kır- > kır-dır- > kır-dır-t2- Öznelerine Göre Fiil Çatıları
Özne-yüklem ilişkisinde, öznenin, fiilin bildirdiği işi nasıl yaptığı önemlidir. Buna
göre de öznesine göre fiil çatıları dört grupta incelenir: etken, edilgen, dönüşlü, işteş.
Etken fiiller, Türkçede fiil kök ya da gövdelerinin doğrudan doğruya, kendi bilinen
anlamlarıyla kullanılmalarıdır. Bunlar, çatı eklerini almazlar. Etken fiille kurulan cümlede
özne (fiile konu olan kişi ya da varlık) bellidir. Yüklemde bildirilen işi ve yargıyı yapan,
yerine getiren veya üstlenen varlık ve nesneye gerçek özne denir. Çoğu kez, gerçek özne
açıkça söylendiği gibi, gizli özne de olabilir. Gizli özneler de birer gerçek öznedir.
• Can, eve geliyormuş. (Gerçek özne- Can)
• Haftaya Ankara’ya gideceğiz. (Gizli özne-Biz)


Edilgen fiiller, etken fiillere -l- veya -n- çatı ekleri getirilerek türetilen fiillerdir. Yüklemleri edilgen fiil olan cümlelerde özneler belli değildir yani gerçek özne değildir. Bu
cümlelerde; işi yapan ya da işe konu olan kişi ya da varlıklar kesinlikle belirlenmiş durumda bulunmaz: “Bozulan arabası tamir edildi.” derken tamir etme işini gerçekleştiren
kişiler kesinlikle belli değildir. “Tamir edilen ne?” sorusuna karşılık gelen “bozulan arabası” sözde öznedir. Yüklemde bildirilen işi yapan değil, yapılan işten etkilenen kişi, varlık
ya da kavramlara sözde özne denir. Başka bir deyişle gerçek öznenin olmadığı cümlelerde
asıl görevi, nesne olan kelime sözde özne görevi üstlenir.
• İki gün bu otelde kaldı. (Gerçek özne /Etken fiil)
• İki gün bu otelde kalınır. (Sözde özne /Edilgen fiil)
• Bütün caddeler süslendi. (Sözde özne /Edilgen fiil)
• En zor sorular bile çözüldü. (Sözde özne /Edilgen fiil)

Dönüşlü fiiller, fiilin anlattığı işin, belli bir özne tarafından yapıldığını göstermek
üzere, fiil kök ya da gövdelerine “-n-, -l- “ çatı eklerinden biri getirilerek yapılan fiillerdir. Etken fiiller gibi gerçek özneye sahiptir. Öznelerin, eylemin yaptığı işten doğrudan
doğruya etkilenmesi bakımından, edilgen fiillere benzer ancak dönüşlü fiillerle kurulan
cümlelerde işi yapan da yapılan işten etkilenen de aynı kişidir.
• Millî takım maçı kazanınca çok sevindim. (Gerçek özne/Dönüşlü fiil)
• Zehra, düğüne gitmek için süslendi. (Gerçek özne/Dönüşlü fiil)



İşteş fiiller, fiilin birden çok özne tarafından yapıldığını göstermek üzere fiil kök ya
da gövdelerine -ş- çatı ekinin getirilmesiyle yapılan eylemlerdir. İşteş çatılı fiillerin özneleri gerçek öznedir. İşteş fiiller, karşılıklı ya da birlikte yapma anlamına sahiptir. Bunların yanı sıra “esmerleş-“ fiilinde olduğu gibi belli bir süre içinde durum değişikliğini belirtmek için de kullanılır:
• Kuşlar uçuştu. (Gerçek özne/İşteş fiil/Birlikte)
• Gelen misafirlerle tokalaştı. (Gerçek özne/İşteş fiil/Karşılıklı)
• Çamaşırlar beyazlaşmış. (Gerçek özne/İşteş fiil/Durum değişikliği)
Uyarı: Bazı kelimler”-ş-“ eki almadan da işteşlik özelliği taşır: “güreş-, yarış-, barış,
savaş-…” kelimeleri gibi. Buna karşılık “-ş-“ ekini almış bazı fiiller de tek kişi tarafından
yapıldığı için işteşlik özelliği göstermez: “Arkadaşlarına kısa sürede yetişti.” cümlesindeki
“yetiş-“ kelimesi gibi.




Yorum Gönder


Benzer Yazılar


10. Sınıf Türk Edebiyatı dersi 2014-2015 Eğitim-Öğretim yılı 1. […]

ciz

Tecahüliarif (Bilmezden Gelme): Bildiği bir şeyi bilmez görünme, bilmezlikten […]

ciz

Araştırma konusu belirlenir. Kütüphane, Genel Ağ, basılı yayın vb. […]

ciz

Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayınlanan 9. sınıf Türk Dili […]

ciz