Kelimede Anlam
Dilin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle
içinde anlam kazanan dil birliklerine kelime denir. Kelime nesne veya hareketi karşılayan
göstergelerdir. Gösterge, birbirinden ayrılmayan, birbirini bütünleyen iki unsurdan (gösteren ve gösterilen) oluşur. Gösteren kelimenin kulakla işitilen ses yönü (işitim imgesi),
gösterilen ise zihindeki tasarımı (kavram)dır. Bu iki unsur arasındaki bağ zihnimizde kelime ile onun karşıladığı nesne veya hareketi birbiriyle ilişkilendirir. Bu sayede kelimenin
anlamı ortaya çıkar. Kelimenin anlamı onun karşıladığı nesne veya harekettir. Kelimeler
tek başlarına anlamlı olabildikleri gibi cümlede veya söz içinde kullanılışlarına göre yeni
anlamlar da kazanabilir. Dilin canlı ve doğal bir yapıya sahip olması da kelimelerin anlamlarında değişmelere yol açabilmektedir.

A. Anlam Bakımından Kelimeler
1. Gerçek Anlam (Temel Anlam)

Kelimelerin akla gelen ilk ve genel anlamına gerçek anlam denir. Kelimenin gerçek
anlamı, herkesçe bilinen yaygın anlamıdır. Buna “temel anlam” da denir. Örneğin, “kulak” dendiğinde akla ilk gelen, kelimenin temel anlamı olan organ adıdır. Bir kelimenin
birden fazla gerçek anlamı olabilir.



2. Yan Anlam
Temel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamların her birine
yan anlam denir. Bir kelimenin yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır. “Kapının kolu” tamlamasındaki anlam benzetme yoluyla
kazandırılmış yeni anlamdır. Buna yan anlam denir.

3. Mecaz Anlam
Bir kelimenin gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Bir kelimeye;
• Benzetme, istiare, kinaye, cinas, kişileştirme gibi edebî sanatları kullanarak,
Ah bu türküler, köy türküleri / Ana sütü gibi candan / Ana sütü gibi temiz. (benzetme)
• Dolaylama yaparak,
yedi tepeli şehir: İstanbul, derya kuzusu: balık, file bekçisi: kaleci
• Ad aktarması, deyim aktarması, duyular arası aktarma yaparak mecaz anlam kazandırılır.
• Ankara eğitimle ilgili yeni kararlar aldı. (ad aktarması)
• Neşeli sokaklardaydım. (deyim aktarması)
• Arkadaşımın sıcak sohbetini özledim. (duyular arası aktarma)

4. Terim Anlam



Bir bilim, sanat ya da meslek dalıyla ilgili bir kavramı karşılayan kelimelere terim
denir. Terimlerin anlamları dar ve sınırlıdır. Terimler, gerçek anlamıyla kullanılan sözlerdir. Terimlerin, mecaz anlamı, yan anlamı, deyim anlamı yoktur. “Ağız, deneme, şiir” dil
ve edebiyat terimleri; “üçgen, çember, nokta” kelimeleri de geometri terimleridir.

5. Somut/Soyut Anlam
Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılanabilen, maddesi olan kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere somut kelimeler denir. Örneğin “masa, ağaç, insan, deniz,
kalem, çanta…” somut anlamlı kelimelerdir. Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayamadığımız ancak var olduklarını akıl, inanç ve sezgilerimizle kabul ettiğimiz kavram
ve varlıkları karşılayan kelimeler soyut anlamlıdır. Örneğin “özlem, rüya, düşünce, sevgi,
korku, güzellik…” soyut anlamlı kelimelerdir.
Soyut kavramların anlatılması ve kavranması zor olduğu için bu kavramları anlaşılır
duruma getirmek için somut anlamlı kelimelerden yararlanılır. Buna somutlama denir.
Soyut anlamlı kelimeler anlam genişlemesi yoluyla somut anlam kazanabilir. Genellikle
kişileştirme, benzetme ve istiare yoluyla yapılır.



• İyilerin yaptıkları kolay kolay unutulmaz. (insan)
Somut anlamlı bir kelimenin anlam genişlemesi yoluyla soyut anlam kazanmasına da
soyutlama denir.
• Bu kafayla sana verdiğim işi yapamazsın. (akıl, mantık)

6. Genel/Özel Anlam
Kelimenin bir türün tamamı için kullanılmasına genel anlam, o türün sadece biri ya
da birkaçını karşılayacak şekilde kullanılmasına da özel anlam denir.



Palto insanı sıcak tutar. (genel)
Paltosunu otobüste unutmuş. (özel)




Yorum Gönder


Benzer Yazılar


Romanda Anlatıcı ve Bakış Açıları Romancı dilin bütün imkânlarından […]

ciz

Eylül 2014 meslekî çalışma dönemi müzakere metinlerine aşağıdan ulaşabilirsiniz. […]

ciz

Orta oyunu, çevresi izleyicilerle çevrili bir alan içinde oynanan, […]

ciz

12.SINIFLAR ZORUNLU TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ I.DÖNEM I.YAZILI […]

ciz